Klaustrið var stofnað 1493 og lagðist af 1554, eftir siðaskiptin. Sextíu ár. Á þeim sextíu árum starfaði það sem sjúkrahús.
Meðal ellefu þúsund gripa eru átján hnífar, skurðhnífar og nálar. Frjógreining sýnir að lækningajurtir voru ræktaðar í garðinum, þar af þrjár sem uxu ekki villtar á Íslandi. Og svo eru það líkin: um tvö hundruð níutíu og fimm einstaklingar, þar af um níutíu yngri en átján ára.

Konan í gröf 23

Á borði í Þjóðminjasafni Íslands liggur höfuðkúpa með stjörnulaga örum á hvirflinum, og við hliðina sköflungur sem sveigist fram. Þetta er kona á aldrinum tuttugu til tuttugu og fimm ára, grafin í klausturgarðinum. Í skrá safnsins heitir hún SKR 23.
Sárin eru þau sem fornmeinafræðin tengir við treponema-sýkingu á þriðja stigi — líklega sárasótt. Það er orðalagið sem sérfræðingarnir nota, og það er varfærnara en eitt orð: beinið segir til um ættkvísl bakteríunnar, ekki nákvæmt heiti hennar. Skriðuklaustur er enn eini fornleifastaðurinn á Íslandi þar sem sú greining hefur verið sett fram með vissu. Áður en þessi bein fundust var talið að sárasótt hefði ekki borist til landsins fyrr en á síðari öldum.
Níu tilfelli hafa verið greind, í safni sem taldi hundrað níutíu og átta beinagrindur þegar talið var. Átta eru konur. Að minnsta kosti tvö sýna meðfædda mynd sjúkdómsins: smit frá móður til fósturs. Sú yngsta var þrettán eða fjórtán ára.

Steind sem ekki finnst í landinu

Árið 2018 mældi hópur undir stjórn Joe W. Walser III kvikasilfur í rifjum fimmtíu einstaklinga. Ellefu mældust yfir mörkum. Þeir sem báru engin merki sýkinga voru að meðaltali með 0,190 hluta úr milljón; þeir sem báru þau, 0,540.
Þetta er ekki mengun úr jarðveginum: dýrabeinin úr sama uppgrefti mælast öll undir 0,06 ppm, og sömuleiðis jarðvegssýnin. Þetta kvikasilfur barst í lifandi fólk.
Og hér setur rannsóknin fram setninguna sem breytir merkingu alls hins. Á Íslandi finnst ekkert sinnóber. Kvikasilfur til lækninga var því flutt inn.
Þarna hætta beinin að segja frá sjúkdómi og byrja að segja frá verslun. Sjúkdómur getur borist eftir mörgum leiðum. Steind sem ekki finnst í landinu berst aðeins með skipi — og endar inni í lærlegg, mælanleg í hlutum úr milljón, fimm hundruð árum síðar.
Meðferðin var harðneskjuleg: kvikasilfursgufa önduð að sér í lokuðu og upphituðu rými, smyrsl nudduð í sárin oft á dag, mánuðum eða árum saman. Sá sem veitti meðferðina andaði að sér jafn miklu og sá sem þáði hana.

Maðurinn sem tók jörð að launum

Skjal í Íslenzku fornbréfasafni greinir frá bartskera sem fékk greitt fyrir að lækna hundrað Íslendinga af sárasótt. Og þar er nafn: Lasarus Mattheusson, þýskur, sóttur hingað árið 1525 að beiðni Ögmundar Pálssonar biskups. Fyrir að lækna hundrað manns átti hann að fá jörðina Skáney í Borgarfirði.
Hann fékk hana. Hann var kallaður Skáneyjar-Lassi. Steinunn Kristjánsdóttir bætir því við, þurrlega, að ólíklegt sé að honum hafi tekist að lækna þá alla.

Tvær konur og einn maður
SKR 23, sú með örótta höfuðkúpu, er með eitt lægsta kvikasilfursgildið í öllum garðinum: 0,069 ppm. Þótt sjúkdómurinn væri kominn á þriðja stig fékk hún ekki meðferð. Höfundarnir telja upp möguleikana og velja engan: hún hafnaði meðferðinni, lifði ekki nógu lengi til að fá hana, eða dó af öðru.
SKR 201, önnur ung kona, er með hæsta gildið af öllum fullorðnum: 1,823 ppm. Sárin höfðu rofið gat á góminn á nokkrum stöðum. Rannsakendurnir skrifa að íhuga verði hvort eitraður skammtur hafi átt þátt í svo snemmbúnum dauða — á sextándu öld var skammtastærðin ekki stöðluð.
Önnur ómeðhöndluð og hin ofmeðhöndluð, í sama garði.
Í næsta sýningarkassa er þriðja tilfellið. Gröf 130: maður kominn nokkuð yfir fertugt, eini karlmaðurinn af níu. Hann hafði brotið lærlegg, og brotið var gróið — en önnur ummerki á beinunum benda til þess að hann hafi ekki lifað lengi eftir það. Hann var einnig með gigt. Kvikasilfrið í rifjum hans mælist 0,598 ppm: yfir mörkum, innan hóflegs skammts. Hann fékk meðferð, og dó samt.

Húsið ofan á kirkjugarðinum

Árið 1939 lét rithöfundurinn Gunnar Gunnarsson, kominn heim til Íslands eftir þrjátíu ár í Danmörku, reisa sér hús á Skriðuklaustri eftir teikningum þýska arkitektsins Fritz Höger. Torfþak, steinsteyptir veggir með basalti í. Árið 1948 gaf hann íslenska ríkinu húsið. Hann bjó þar árum saman, og í dag er húsið safn.
Undir grasinu, fáein skref í burtu, lágu tvö hundruð níutíu og fimm manns. Örnefnið hafði sagt það í fimm aldir. Enginn vissi lengur hvar átti að leita.

HEIMILDIR
Steinunn Kristjánsdóttir, “Icelandic Evidence for a Late-Medieval Hospital: Excavations at Skriðuklaustur”, Medieval Archaeology, vol. 54, 2010, pp. 371-381.
Steinunn Kristjánsdóttir, “The Poisoned Arrows of Amor: Cases of Syphilis from 16th-century Iceland”, Scandinavian Journal of History, vol. 36, no. 4, 2011, pp. 406-418.
Joe W. Walser III, Steinunn Kristjánsdóttir, Rebecca Gowland and Natasa Desnica, “Volcanoes, Medicine, and Monasticism: Investigating Mercury Exposure in Medieval Iceland”, International Journal of Osteoarchaeology, 2018, DOI 10.1002/oa.2712.
Diplomatarium Islandicum (Íslenzkt fornbréfasafn), vol. IX, Reykjavík, Hið íslenska bókmenntafélag, 1909, p. 290.

Athugasemd þýðanda: þessi texti var upphaflega saminn á ítölsku og þýddur á íslensku. Hann hefur ekki verið yfirfarinn af íslenskum móðurmálshafa. Fyrir birtingu þarf málfarslega yfirferð, einkum á fornmeinafræðilegum hugtökum.

 Þökkum Oddnýju Eir Ævarsdóttur, forstöðumanni Gunnarsstofnunar, kærlega fyrir allar útskýringar.
Nánari upplýsingar um staðinn má finna á: https://www.skriduklaustur.is/is/

*Board Member, SRSN (Roman Society of Natural Science)
Past Editor-in-Chief Italian Journal of Dermosurgery